توسعه روستايي (Rural Development )

زنان روستايي

ساماندهي فعاليت هاي اقتصادي روستا در قالب بنگاه اقتصادي الگوي توسعه

دستيابي به رشد و توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي نيازمند تلاش جدي و همه جانبه است. تا زماني كه تمامي اقشار جامعه در مسير پيشرفت متناسب با جايگاه خود قرار نگيرند، بهبود شاخص هاي كمي در اغلب موارد تنها موجب توزيع نامناسب و ناعادلانه امكانات و درآمدها و ايجاد دوگانگي اقتصادي و اجتماعي خواهد شد.
    يكي از برجسته ترين تقسيم بندي جوامع از نظر ويژگي و كيفيت زندگي، تقسيم آنها به دو منطقه شهري و روستايي است كه تفاوت در شاخص هاي اقتصادي و اجتماعي آنها كاملاً مشهود است. عده اي از صاحب نظران توسعه، جمعيت روستايي را گروه مولدي مي دانند كه به دليل مشكلات روستاها و جاذبه هاي شهري، به شهرها مهاجرت نموده و از عنصر توليدكننده و همگام با توسعه، به عنصر مصرف كننده و در تقابل با توسعه تبديل مي شوند. از اين رو، بايد تلاش كرد تا آثار اقداماتي كه منجر به ايجاد دوگانگي در بخش هاي اقتصادي يعني صنعت در برابر كشاورزي، شهر در برابر روستا و... مي شود، از بين رفته يا به حداقل كاهش يابد. بررسي انگيزه هاي مهاجرت نشان مي دهد كه دستيابي به خواسته هاي مادي از طريق كسب درآمد بيشتر مهم ترين عامل است. با فرض درستي اين يافته ها، افزايش درآمد روستائيان در گام نخست، به بهبود اوضاع زندگي روستاييان منجر گرديده و مي تواند موجب كاهش و توقف مهاجرت روستائيان به شهرها شده و در نگاه خوش بينانه، برگشت جمعيت به مناطق روستايي را نيز به دنبال داشته باشد. تاكنون مطالعات متعددي در زمينه عمران و توسعه روستايي صورت گرفته و ديدگاههاي اساسي از سوي صاحب نظران توسعه روستايي در شرايط زماني و مكاني مختلف در دنيا ارائه شده است. بكارگيري برخي از آنها در مواردي نيز موجب شكوفايي اقتصاد روستاها و بهبود اوضاع زندگي مردم گرديد.
    در اين راستا، طرحي با عنوان «ساماندهي فعاليت هاي روستا در قالب بنگاه اقتصادي» با مديريت استانداري مازندران تنظيم گرديد. در اين طرح با نگاه اجمالي به نظريات مختلف توسعه روستايي، با انتخاب يك الگوي مشخص يا تلفيق نظريات سازگار با اوضاع اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي روستاها و با حمايت و هدايت وزارت خانه ها و سازمان هاي ذيربط، نگاه به روستا در قالب بنگاه اقتصادي هدف قرار گرفته است. در اين نگاه بيان چند نكته ضروري است. اولين نكته اين كه روستا متشكل از واحدهاي كوچكي بنام خانوار مي باشد. در علم اقتصاد خانوار را كوچك ترين واحد مصرفي دانسته و آن را از نگاه مصرف مورد بررسي قرار مي دهند. براين اساس مصرف كننده در پي رضايت مندي است. اين در حالي است كه بنگاه به عنوان كوچك ترين واحد توليدي، كالاها يا خدماتي را ارائه مي دهد و همواره سود را به عنوان اساسي ترين هدف دنبال مي كند. در اين ميان تمامي منابع، امكانات و تجهيزاتي كه يك بنگاه اقتصادي در اختيار دارد، در راستاي توليد كالابوده و جدا از چارچوب مذكور هزينه اي نخواهد داشت. در برخي موارد ممكن است، سرمايه گذاري هايي در راستاي توليد منابع، افزايش بهره وري عوامل توليد و مانند آن، نيز در فرآيند توليد بنگاه صورت گيرد. اما اين هزينه ها، افزايش توليد و فروش را در نظر داشته و در نهايت افزايش سود را پي مي گيرد.
    اين مطالعه در پي آن است تا براساس يك الگوي مناسب، ضمن مطالعه قوانين و مقررات و بررسي شرح وظايف سازمان هاي ذيربط از برآيند آن در كنار ساير عوامل و نهادهاي موثر در افزايش توليد و بهبود كالاها و خدمات توليدي استفاده نمايد. بررسي پراكندگي روستاها و تعيين مجتمع هاي روستايي به منظور انجام فعاليت هاي اقتصادي مشترك، تعيين شاخص ها و معيارها براي انتخاب نوع فعاليت اقتصادي در اين مناطق، استفاده از پتانسيل ها و امكانات موجود از جمله نواحي صنعتي، فعاليت هاي گلخانه اي، تعاوني ها و تشكل هاي توليدي، بررسي روش هاي تامين منابع مالي و سرمايه گذاري براي ايجاد واحدهاي توليدي و تكميل ساختار بنگاهي روستاها و شناسايي روش هاي مختلف مديريتي با تاكيد بر مديريت مشاركتي و يكپارچه از گام هاي بعدي است كه در اين طرح بدان پرداخته مي شود. اين اقدامات تشكيل دهنده فاز اول طرح مي باشد. پس از شناسايي و ارزيابي مناطق و فعاليت هاي اقتصادي متناسب با شرايط اقليمي و اقتصادي و اجتماعي هر يك از آنها، در فاز دوم يك يا چند مجتمع به عنوان پايلوت برگزيده و اجراي طرح در آن مناطق آغاز خواهد شد.
    تمامي دستاوردهاي مطالعه در فاز اول اين طرح، راه حل هاي مربوط به مشكلات پيش روي فعاليت هاي اجرايي پروژه پايلوت را تبيين مي نمايد.
    اين طرح با اهداف كلان ارتقاي كيفيت زندگي روستائيان، رشد و گسترش فرهنگ عمومي در جوامع روستايي، كاهش فقر و بهبود توزيع درآمد، كاهش مهاجرت روستائيان به شهرها به منظور جلوگيري از رشد بي رويه حاشيه نشيني در شهرها و اهداف اختصاصي دستيابي به نظريه پايه توسعه روستايي منطبق بر شرايط زماني و مكاني روستاهاي منطقه، كمك به توليد كالاها و خدمات در روستاها، افزايش بازده توليد و ايجاد ثروت و خلاقيت، گسترش فرصت هاي شغلي، استفاده از ظرفيت هاي بالقوه موجود در روستاها، ايجاد ارزش افزوده مناسب و فرآوري محصولات كشاورزي توليد شده به منظور افزايش درآمد سرانه در روستاها تبيين شده است.
    مديريت طرح در قالب فرضيه معتقد است، با بررسي قوانين، نظريات و اقدامات اجرايي مربوط به امور روستايي به همراه بررسي عوامل و نهاده هاي توليدي با نگاه يك بنگاه اقتصادي مي توان فعاليت هاي اقتصادي سودآور و اشتغال زا را براي روستاها و يا مجتمع هاي روستايي پيشنهاد نمود.
    همچنين با استفاده از نظام خودياري و منابع مالي روستاييان با حمايت و هدايت نهادهاي مالي و نظارتي دولتي مي توان پروژه هاي اقتصادي سود آور و اشتغال زا را در روستاها و يا مجتمع هاي روستايي منتخب ايجاد نمود.
    روش هاي شناسايي اوليه براي انجام مراحل طرح برمبناي روش اسنادي و مشاهده مي باشد.
    در ساير مراحل طرح از روش هاي مختلف استفاده خواهد شد. روش تحليل محتوا در مرحله بررسي قوانين و مقررات، تشكيلات و شرح وظايف سازمان ها و نهادهاي دولتي و مردمي و نيز نظريه هاي توسعه، برآورد توابع عرضه و تقاضا بر اساس الگوهاي اقتصاد خرد و در قالب بنگاه (تجميع خوشه اقتصادي) از نظر عوامل ونهاده ها، فرآيند توليد و كالاها و خدمات توليدي، روش رتبه بندي به منظور شناسايي و اولويت بندي روستاها يا مجموعه هاي روستايي و در نهايت تعيين پروژه هاي پيشنهادي به روش ارزيابي اقتصادي و تحليل هزينه - فايده؛ براي اجراي آزمايشي طرح (پايلوت) مد نظر مي باشد.
    در اين طرح ابزارها و متغيرهاي متعددي مورد استفاده قرار مي گيرد.
    مراحل اجرايي طرح در دو فاز پيش بيني شده است كه در فاز اول:
    - احصاء قوانين و مقررات مربوط به بخش عمران و توسعه روستايي.
    - بررسي اهداف، ماموريت ها و شرح وظايف وزارتخانه ها، سازمان ها، نهادها و دفاتر مربوط به امور روستايي به منظور تبيين فرصت ها و نقاط قوت قابل بكارگيري در تحقق اهداف طرح.
    - بررسي تئوري ها و نظريات توسعه روستايي در شرايط زماني و مكاني مختلف.
    - بررسي سوابق پروژه هاي مربوط به توسعه روستايي در داخل و خارج از قبيل طرح زينب كبري(س)، طرح شيرآباد زاهدان، طرح دابودشت آمل، بانكداري پيوندي، گروه هاي خودياري
    (self help group) و... بررسي اقدامات ارگان هاي داخلي وخارجي شامل بهزيستي، كميته امداد، بانك كشاورزي، EIFAD UNDPو WORD BANK
    و...
    - تبيين نظريه هاي منطبق بر شرايط كشور و مناطق مورد مطالعه.
    - بررسي پراكندگي روستاها و تعيين مجتمع هاي روستايي براي انجام فعاليت اقتصادي مشترك (تعيين فاكتورها و شاخص ها براي انتخاب مجتمع هاي روستايي) و اولويت بندي آن.
    - بررسي مجموع روستاها در قالب بنگاه اقتصادي در بخش عوامل و نهاده هاي توليد، كارگاه توليدي، كالاها و خدمات توليدي، بازار و ...
    - بررسي روش هاي تامين منابع مالي جهت سرمايه گذاري و ايجاد واحدهاي توليدي اشتغال زا.
    - شناسايي روش هاي مختلف مديريتي در روستاها براي ايجاد روحيه مديريت مشاركتي و يكپارچه پيشنهاد پروژه هاي اقتصادي مطلوب در مناطق اقتصادي منتخب.
    براي اجراي فاز اول حدود شش تا هشت ماه زمان در نظر گرفته شده است.
    فاز دوم و اجراي پايلوت، توجيه فني و اقتصادي شامل تكنيك انجام كار (نحوه تركيب عوامل توليد)، مقياس كار (ميزان توليد) و مكان انجام كار (محل احداث واحد)، نحوه تامين منابع مالي براي سرمايه گذاري و راه اندازي فعاليت اقتصادي منتخب بر اساس دستاوردهاي مطالعات طرح را شامل مي شود كه پيش بيني انجام اين فاز متاثر از مقياس پروژه بوده و به طور متوسط حدود 03 ماه در نظر گرفته شده است.